Bakım Veren Yükü: Sağlık Sisteminin Görmezden Geldiği Gerçek
Türkiye’de her gün binlerce insan, Alzheimer, Parkinson ya da inme tanısı alan bir yakınının bakımını üstlenerek yeni bir hayata uyanıyor. Çoğu kadın. Çoğu yalnız. Çoğu görünmez. Sağlık sisteminde kayıtları yok, poliklinik randevuları yok ama hayatları fazlasıyla ağır.
Kronik nörolojik hastalıklarda beklenen yaşam süresi tıp alanındaki gelişmeler sayesinde belirgin biçimde uzadı. Bu durum tıbbın tartışmasız bir başarısı. Ancak bu başarının sağlık politikalarında yeterince karşılık bulmayan, hatta çoğu zaman görmezden gelinen bir sonucu var: bakım veren yükü.
Kronik nörolojik hastalıklar ve bu hastalara ‘bakım verenlerin yükü’ yalnızca klinik bir sorun değil, aynı zamanda ciddi bir kamu sağlığı ve sosyal politika meselesi. Hastaların büyük bir bölümü ev ortamında, profesyonel destekten yoksun biçimde aile bireyleri tarafından bakılmakta. Hastayı tedavi etmeye odaklanan sağlık sistemi, bakım sürecinin fiziksel, duygusal ve ekonomik yükünü büyük ölçüde ailelere devretmiş durumda. Bu yük çoğu zaman görünmez ancak sonuçları hem bireysel hem de toplumsal düzeyde ağır.
DEPRESYON YAYGIN
Bakım veren yükü; hastanın ihtiyaçlarını karşılamak için harcanan zaman, fiziksel ve zihinsel yıpranma, ekonomik kayıplar ve duygusal tükenmişlikten oluşur. Bakım verenler sıklıkla kendi sağlıklarını ihmal eder, sosyal yaşamdan kopar, iş gücünden çekilir ve yalnızlaşır. Depresyon, anksiyete ve tükenmişlik sendromu bakım verenlerde yaygındır. Buna rağmen bakım verenler sağlık sisteminde tanımlı, izlenen ve desteklenen bir grup değildir.
İnme, Parkinson ve Alzheimer tipi demans gibi kronik nörolojik hastalıklarda bakım veren yükünün belirgin biçimde arttığını araştırmalar göstermekte. Bu hastalıklar yalnızca ilaç tedavisi değil, uzun süreli ve çoğu zaman kesintisiz bakım gerektiriyor. Özellikle davranışsal sorunlar, bakım verenler için en zorlayıcı faktörler arasında.
Ülkemizde bakım verme işi büyük ölçüde kadınların omuzlarına yüklenmiş durumda. Bu kadın bakım verenlerde ruhsal sorunların daha sık görülmesine, ekonomik bağımsızlığın zedelenmesine ve sosyal izolasyona yol açmakta. Bakım verme emeği görünmez kılındıkça, toplumsal eşitsizlikler de derinleşmekte.
Demans hastalarında bakım veren yükü hastalığın ilerlemesiyle birlikte dramatik biçimde artmakta. Parkinson hastalığında motor ve bilişsel belirtiler, inmede ise ani gelişen bağımlılık durumu bakım verenler için ciddi bir kriz yaratmakta. Serebral palsi gibi çocukluk çağında başlayan hastalıklarda ise bakım, geçici değil yaşam boyu süren bir sorumluluk.
ZORUNLU DÖNÜŞÜM
Öncelikle bakım verenlerin sağlık sisteminde tanımlı bir grup olarak kabul edilmesi gerekir. Bakım verenler “gönüllü aile bireyleri” değil, sağlık sisteminin sürdürülebilirliği açısından kritik aktörler olarak tanımlanmalı.
Kronik nörolojik hastalar için gündüz yaşam merkezleri yaygınlaştırılmalı. Bu merkezler, bakım verenlerin birkaç saatliğine de olsa nefes alabilmesini, kendi sağlık ve sosyal ihtiyaçlarını karşılayabilmesini sağlar.
İnme, Alzheimer ve ileri evre Parkinson gibi hastalıklarda nitelikli ve erişilebilir bakım evleri planlanmalı.
Birinci basamak sağlık hizmetlerinde bakım verenler risk grubu olarak tanımlanmalı; düzenli fiziksel ve ruhsal sağlık taramalarından geçirilmeli.
Bakım verenlere yönelik psikolojik, sosyal ve ekonomik destek mekanizmaları oluşturulmalı. Bakım verme emeği sosyal güvenlik sistemi içinde tanınmalı ve görünür kılınmalı.
Kronik nörolojik hastalıklarla gerçek mücadele, yalnızca hastayı değil, bakımvereni de korumaktan geçer.
